sol lewitt’ten algoritmalara: talimat olarak sanat

bir sanat eseri bir nesne mi, yoksa bir talimat mı? sol lewitt (1928–2007) bu soruyu hayatı boyunca tek bir duvarla sordu. onun “wall drawing” (duvar çizimi) serisi, sanat tarihindeki en dürüst algoritma örneklerinden biri.

fikir bir makineye dönüşür

lewitt, 1967’de artforum’da yayımlanan “paragraphs on conceptual art” (kavramsal sanat üzerine paragraflar) yazısında şunu söylüyor: fikir, sanatı üreten bir makineye dönüşür. yani eser, ortaya çıkan nesne kadar, onu üreten kurallar bütünü. bu cümle, yaratıcı kodlama yapan herkesin duvarına asılabilecek bir cümle.

1968’den itibaren lewitt duvar çizimlerini tarif etmeye başladı: bir duvar, bir kalem, bir dizi talimat. çizimi çoğu zaman kendisi yapmadı; yardımcılar, öğrenciler, sonradan müzeler yaptı. aynı talimat farklı ellerde, farklı duvarlarda farklı bir çizime dönüşüyor. bu, bir fonksiyonun farklı girdilerle çalışması gibi.

talimatı bir yazılım gibi okumak

duvar çizimlerinden birinin talimatı, kabaca şöyle: bir duvar yüzeyine, sert bir kalemle, rastgele elli nokta yerleştir; noktalar duvarın alanına eşit dağılsın; bütün noktaları düz çizgilerle birbirine bağla. bunu bir programcıya verirseniz birkaç satırda bitirir. ama bir insan bu talimatı uyguladığında, her çizgide küçük bir titreme, her noktada küçük bir karar var: gerçek bir çizim, soyut bir algoritmanın fiziksel bedeni.

işte bu talimatı tarayıcıda çalıştıralım:

// elli rastgele nokta, hepsi birbirine düz çizgilerle bağlı
const tuval = document.querySelector('canvas');
const ctx = tuval.getContext('2d');

const noktalar = Array.from({ length: 50 }, () => ({
  x: Math.random() * tuval.width,
  y: Math.random() * tuval.height,
}));

ctx.strokeStyle = 'rgba(30, 30, 30, 0.4)';
for (let i = 0; i < noktalar.length; i++) {
  for (let j = i + 1; j < noktalar.length; j++) {
    ctx.beginPath();
    ctx.moveTo(noktalar[i].x, noktalar[i].y);
    ctx.lineTo(noktalar[j].x, noktalar[j].y);
    ctx.stroke();
  }
}

sonuç, her sayfa yenilendiğinde farklı: aynı talimat, binlerce farklı çizim. bu yazının kapak görseli de tam olarak bu talimatla üretildi.

kod ile elin farkı

bu çalışmayı yaptığımda aklımda şu soru kaldı: çizimi ben yapmasam bile ona “benim” diyebilir miyim? lewitt’in cevabı net: evet, çünkü eser, talimat. ama bence işin güzel yanı şurada: ekrandaki çizgi mükemmel, elle çizilen çizgi mükemmel değil. ve bir izleyici olarak, ikinci çizgiye daha uzun bakıyorum.

bir algoritma çizgiyi, bir insan hikâyeyi çizer.

nereden devam?

• duvar çizimlerinin talimatlarını okuyun; çoğu internette arşivlenmiş.
• talimatları kendi diline çevirin ve başka birine verin. sonuç ne kadar farklı?
• aynı talimata tek bir rastgele sayı yerine bir tohum (seed) verin; çizimi tekrar üretebilir hâle getirin.

sık sorulan sorular

sol lewitt kimdir?

amerikalı sanatçı (1928–2007), minimalizm ve kavramsal sanatın öncülerinden. “wall drawing” (duvar çizimi) serisiyle tanınır.

kavramsal sanat nedir?

fikrin, ortaya çıkan nesneden daha önemli sayıldığı sanat anlayışı. lewitt’e göre fikir, eseri üreten bir makine.

algoritma ile sanat arasında nasıl bir bağ var?

algoritma, belirli bir sonuca ulaşmak için adım adım talimatlar bütünü; lewitt’in duvar çizimleri tam olarak bu: talimatları uygulayan herkes bir çizim üretiyor.

bir sonraki yazıda lewitt’ten bilgisayara geçen ilk sanatçılardan birine, vera molnár ve kodla çizmenin ilk günleri yazısına bakıyoruz.